Yapay Zeka Çağında Yeni Finansal Altyapı Nasıl Olmalı?

Bu makale; tahmin piyasaları, kripto altyapısı ve yapay zekâ muhakemesinin nasıl birleşerek medeniyet ölçeğinde bir “dünya modeli” vizyonu oluşturabileceğini inceliyor.
Kasım 2024’te tahmin piyasaları, herkesten önce seçim sonucunu doğru tahmin etti.

Anketler başa baş bir yarış gösterirken ve uzmanlar temkinli açıklamalar yaparken, piyasa Trump’ın kazanma olasılığını %60 olarak fiyatladı. Sonuçlar açıklandığında tahmin piyasaları; anketleri, modelleri ve uzman görüşlerinin tamamını geride bıraktı. Bu durum, piyasaların dağınık bilgiyi doğru inançlara dönüştürebildiğini ve risk paylaşım mekanizmalarının burada kritik rol oynadığını kanıtlıyor. 1940’lardan bu yana ekonomistler, spekülatif piyasaların uzman tahminlerini aşabileceğini öngörüyordu. Bugün bu vizyon, dünyanın en görünür sahnesinde doğrulanmış durumda.

Şimdi bu sonucun arkasındaki ekonomik ilkeleri inceleyelim:

Polymarket ve Kalshi gibi platformlarda, bahisçiler milyarlarca dolarlık likidite sağladı. Karşılığında ne elde ettiler? Dünyanın tamamı tarafından ücretsiz erişilebilen sinyaller ürettiler. Hedge fonlar bu verileri izledi, kampanya ekipleri içselleştirdi, gazeteciler bu verilerle panolar oluşturdu. Kimse bu istihbarat için ödeme yapmadı; fiilen bahisçiler küresel bir kamu malını sübvanse etmiş oldu.

Tahmin piyasalarının temel çıkmazı burada yatıyor: En değerli ürünleri olan “bilgi”, üretildiği anda serbest kalıyor. Sofistike alıcılar, herkese açık bilgi için ödeme yapmaz. Özel veri sağlayıcıları hedge fonlardan yüksek ücret talep edebilir çünkü verileri rakiplere açık değildir. Oysa kamuya açık tahmin piyasası fiyatları ne kadar doğru olursa olsun, bu alıcılar için ekonomik değeri yoktur.

Bu nedenle tahmin piyasaları yalnızca insanların “bahis oynamak istediği” alanlarda yaşayabiliyor: seçimler, spor karşılaşmaları, internet meme olayları. Ortaya çıkan şey ise bilgi altyapısı gibi görünen bir eğlence formu oluyor. Jeopolitik riskler, tedarik zinciri kırılmaları, regülasyon sonuçları veya teknoloji geliştirme takvimleri gibi kritik sorular cevapsız kalıyor; çünkü kimse bunlara eğlence olsun diye bahis yapmıyor.

Tersine Dönmüş Bir Ekonomik Mantık

Tahmin piyasalarının ekonomik mantığı tersine işlemiş durumda. Bunu düzeltmek, çok daha büyük bir dönüşümün parçası. Bu yeni düzende asıl ürün bilgi olurken, bahis yalnızca bu bilgiyi üretmeye yarayan sınırlı bir mekanizma hâline geliyor. Yeni bir paradigmaya ihtiyacımız var.
Buna “bilişsel finans” diyebiliriz: Altyapının sıfırdan, bilginin merkezde olduğu şekilde yeniden tasarlanması.

Kolektif Zekâ

Finansal piyasalar bir tür kolektif zekâdır. Dağınık bilgi, inanç ve niyetleri fiyatlara dönüştürerek, doğrudan iletişim kurmayan milyonlarca katılımcıyı koordine ederler. Bu olağanüstü bir yetenek olsa da aynı zamanda son derece verimsizdir.

Geleneksel piyasalar işlem saatleri, takas döngüleri ve kurumsal sürtünmeler nedeniyle yavaş hareket eder. İnançları yalnızca fiyat yoluyla, yani oldukça kaba bir araçla ifade ederler. Temsil edebildikleri alan da sınırlıdır: Sadece alınıp satılabilen varlıklar. Katılım ise regülasyonlar, sermaye gereklilikleri ve coğrafya nedeniyle ciddi biçimde kısıtlıdır; makineler tamamen dışarıda kalır.

Kripto dünyası bunu değiştirmeye başladı. 7/24 açık piyasalar, izinsiz katılım ve programlanabilir varlıklar ortaya çıktı. DeFi, finansal altyapının merkezi kapı bekçileri olmadan, modüler ve birlikte çalışabilir yapı taşlarıyla yeniden inşa edilebileceğini gösterdi.
Ancak DeFi büyük ölçüde geleneksel finansı daha iyi “borularla” yeniden üretir. Kolektif zekâ hâlâ fiyat etrafında döner, varlıklara odaklanır ve yeni bilgiyi yavaş emer.

Bilişsel Finans: Düşünen Piyasalar

Bir sonraki adım bilişsel finans. Yapay zekâ ve kripto çağı için baştan tasarlanmış, “düşünebilen” piyasalara ihtiyacımız var. Olasılıksal dünya modelleri tutan, her ayrıntı seviyesindeki bilgiyi emebilen, yapay zekâ sistemleri tarafından erişilip güncellenebilen ve insanların altyapıyı anlamadan katkı sunabildiği sistemler.

Gerekli bileşenlerin tamamı hâlihazırda mevcut: Ekonomik modeli düzeltecek özel piyasalar, korelasyonları yakalayacak bileşen tabanlı yapılar, bilgi işlemeyi ölçekleyecek ajan ekosistemleri ve insan zihninden sinyal çıkaracak arayüzler. Bunlar birleştiğinde, ortaya temelden farklı bir yapı çıkacak.

Özel Piyasalar

Fiyatlar özel kaldığında, ekonomik kısıtlar ortadan kalkar. Özel bir tahmin piyasasında fiyatlar yalnızca likiditeyi sübvanse eden taraflara gösterilir. Bu taraflar, herkese açık olmayan, münhasır sinyaller elde eder. Böylece “birinin cevaba ihtiyaç duyduğu” her soru ekonomik olarak anlamlı hâle gelir.

Bu fikri @Dave_White ile tartıştım.

Sürekli olarak FED kararları, enflasyon ve istihdam verileri için olasılık tahminleri isteyen bir makro hedge fonu düşünün. Bunlar bahis değil, karar sinyalleridir. Bilgi özel kaldığı sürece bu fonlar ödeme yapar. Savunma şirketleri jeopolitik senaryoların dağılımlarını ister; ilaç şirketleri regülasyon onay zamanlarını. Bugün bu talep yok, çünkü bilgi üretildiği anda rakiplere sızıyor.
Bu yüzden gizlilik ekonomik modelin temelidir. Fiyatlar kamuya açık olduğunda, alıcılar avantajlarını kaybeder, serbest biniciler ortaya çıkar ve sistem yeniden eğlence ekonomisine döner.

Güvenilir yürütme ortamları (TEE’ler) bunu mümkün kılar. Piyasa durumu tamamen TEE içinde yaşar; bilgi alıcıları doğrulanmış kanallar aracılığıyla sinyal alır. Donanım üreticilerine güven gerektirirler ama ticari kullanım için yeterince olgundurlar.

Bileşen Tabanlı (Compositional) Piyasalar

Mevcut tahmin piyasaları olayları izole eder. “FED martta faiz indirir mi?” ayrı, “Q2 enflasyonu %3’ü aşar mı?” ayrı piyasalardır. Bu olayların ilişkili olduğunu bilen trader’lar, kopuk havuzlar arasında manuel arbitraj yapmak zorundadır.

Bu, her nöronun tek başına ateşlendiği bir beyin gibidir.
Bileşen tabanlı piyasalarda ise, sonuç kombinasyonları üzerinde ortak bir olasılık dağılımı tutulur. “Faizler yüksek kalır ve enflasyon %3’ü aşar” gibi bir işlem, tüm ilgili piyasaları senkronize biçimde günceller.

Bu yapı, sinir ağlarının öğrenme biçimine benzer. Her işlem, tüm olasılık yapısını günceller. Piyasa, dünyanın nasıl bağlandığını öğrenir.

Akıllı Ajan Ekosistemleri

Bugün Polymarket’te otomatik trading sistemleri baskın. Fiyatları izler, yanlış fiyatlamaları yakalar, arbitraj yapar. Ancak mevcut piyasalar insan odaklıdır. Yapay zekâ merkezli bir piyasa bunun tersini yapar: Ajanlar ana aktör olur, insanlar bilgi kaynağına dönüşür.

Kritik kural şudur: Fiyatları gören ajanlar bilgi toplayamaz; bilgi toplayan ajanlar fiyatları göremez. Aksi hâlde sistem kendi kendini sömürür.

Bir tarafta ticaret ve değerlendirme ajanları, diğer tarafta yalnızca dış dünyadan bilgi toplayan ajanlar vardır. Değerli bilgi getiren ajanlar, kazançtan pay alır.

İnsan Zekâsı

Dünyadaki en değerli bilgilerin çoğu insan zihnindedir. Yapay zekâ sistemleri bu bilgiyi gürültüye boğulmadan çekebilmelidir.

Bunun yolu, insanların fiyat görmeden katkı sunabilmesidir. İnsan yalnızca inancını ifade eder; sistem bunu pozisyona çevirir. Doğruluk kanıtlandığında ödeme yapılır.

Bu yaklaşım insan dikkatini sömürülecek bir kaynak değil, adil biçimde ödüllendirilecek kıt bir değer olarak ele alır.

Geleceğin Vizyonu

Büyük resimde, akışkan ve modüler ilişkilerden oluşan bir okyanus görürüz. İnsanlar ve ajanlar arasında, merkezi kapı bekçileri olmadan oluşan “fraktal otonom güven”.
Bugünün tahmin piyasaları bu vizyonun yalnızca taslağıdır. Spor bahisleri, bilişsel finans için ARPANET’in internet için olduğu şeydir: bir kanıt, ama son hâl değil.

Gerçek piyasa, belirsizlik altında verilen her karardır. Tedarik zincirleri, klinik deneyler, altyapı planlaması, jeopolitik strateji… Belirsizliği azaltmanın değeri, bahis eğlencesinden katbekat fazladır.

Bu, biliş için “OpenAI anı”dır. Geçmişten öğrenen modeller ile gelecek hakkında inançları toplayan sistemler birleştiğinde, medeniyet ölçeğinde bir bilişsel altyapı ortaya çıkar.
Tehlikede Olan Ne?
Tüm parçalar hazır. Ajanlar yeterince güçlü, gizli hesaplama üretimde, tahmin piyasaları eğlencede ürün-pazar uyumunu kanıtladı.

Ya bu altyapıyı kuracağız ya da tahmin piyasaları sonsuza kadar eğlence olarak kalacak. Ve insan zihnindeki en değerli sinyaller, sessizliğe gömülü kalacak.

Bu, bilişsel finansın inşa etmeye çalıştığı “medeniyet bilgisayarıdır”.